Tỳ hưu một sừng hay hai sừng, đực hay cái: phân biệt nào có gốc, phân biệt nào là quy ước
Hỏi mười người bán tỳ hưu về chuyện một sừng hay hai sừng, đực hay cái, bạn có thể nhận được sáu bảy câu trả lời khác nhau — mỗi câu đều quả quyết. Bài này không cố chốt xem ai đúng, mà làm một việc hữu ích hơn: liệt kê những phân biệt đang được lưu truyền, nói rõ cái nào có gốc trong thư tịch và cái nào là quy ước mới hình thành, để bạn biết mình đang nghe loại thông tin gì.
Một sừng, hai sừng: thiên lộc và tỳ tà
Trong một số thư tịch cổ, hai cái tên thiên lộc và tỳ tà xuất hiện gắn với linh vật có sừng, và có cách phân biệt theo số sừng: loại một sừng gọi là thiên lộc, loại hai sừng gọi là tỳ tà. Cách hiểu phổ biến ngày nay là thiên lộc thiên về thu hút tài lộc, tỳ tà thiên về trừ tà.
Nhưng phải nói rõ hai điều. Thứ nhất, các thư tịch cổ không thống nhất với nhau, và bản thân việc định niên đại lẫn quy cho ai viết của nhiều văn bản loại này vẫn là chuyện còn tranh luận trong giới nghiên cứu. Thứ hai, quan hệ giữa cái tên tỳ hưu với hai cái tên trên cũng không thống nhất — có chỗ coi chúng là những tên gọi của cùng một loại linh vật qua các thời, có chỗ tách thành các loài riêng.
Nói cách khác, phân biệt một sừng hai sừng có gốc trong tư liệu, nhưng nó không phải một hệ thống rành mạch mà là nhiều lớp truyền thống chồng lên nhau qua hàng nghìn năm và qua nhiều vùng.
Cách phân biệt đực cái được nói tới
Phổ biến nhất là phân theo chân: con đưa chân trái lên trước là đực, chân phải lên trước là cái. Một số nơi phân theo sừng như mục trên, hoặc theo dáng — con có phần mông tròn đầy hơn coi là cái. Cũng có cách nói con đực thu tiền vào, con cái giữ tiền lại.
Những phân biệt này thuộc về tập tục và quy ước thương mại hơn là thư tịch. Chúng không thống nhất giữa các vùng, và bạn sẽ gặp hai người bán nói ngược nhau về cùng một pho tượng.
Điều đó không có nghĩa là chúng vô nghĩa — tập tục vốn là thứ được cộng đồng thống nhất chứ không cần chứng minh. Nhưng nó có nghĩa là bạn đừng lo lắng quá mức khi nghe hai lời khuyên trái ngược: không có bên nào sai theo một tiêu chuẩn khách quan nào cả.
Đi cặp hay đi lẻ
Quan niệm phổ biến là tỳ hưu nên đi cặp một đực một cái. Cũng có cách bày một con duy nhất, nhất là loại nhỏ để bàn hoặc đeo trên người.
Nhìn từ góc thực tế, đây là chỗ thường bị dùng để bán thêm. Câu mua một con là thiếu, phải đủ đôi mới có tác dụng là một câu bán hàng rất hiệu quả, và nó xuất hiện đủ thường xuyên để bạn nên cảnh giác khi nghe. Nếu bạn thích bày một cặp vì nhìn cân đối thì đó là lý do hoàn toàn chính đáng — nhưng hãy để đó là lựa chọn của bạn, không phải do bị đẩy.
Tư thế: nằm, ngồi, chồm
Tượng tỳ hưu thường ở ba dáng chính. Dáng nằm phủ phục thấp, hợp đặt trên bàn làm việc hoặc kệ thấp vì không choán tầm nhìn. Dáng ngồi vươn người cao hơn, hợp làm điểm nhìn trên tủ hoặc quầy. Dáng chồm về phía trước như đang lao tới thì động nhất, thường được chọn cho không gian rộng.
Cách diễn giải ý nghĩa của từng dáng thì mỗi nơi một kiểu. Phần chắc chắn hơn và đáng cân nhắc hơn là phần thực tế: dáng chồm có phần chân và đầu nhô ra nên dễ va, dễ sứt ở mũi và chân — chỗ đặt phải tránh lối đi. Dáng nằm bền nhất về mặt vật lý.
Chi tiết trên thân: cánh, vảy, bờm, đồng tiền
Tỳ hưu thường được tạo hình với thân giống sư tử hoặc hổ, có cánh nhỏ, có bờm, và đặc điểm được nhắc nhiều nhất là không có hậu môn — cơ sở của quan niệm chỉ thu vào mà không thoát ra.
Nhiều pho có thêm đồng tiền, thỏi vàng, chữ triện dưới chân hoặc quanh thân. Những chi tiết này thuộc về tạo hình và thị hiếu chứ không phải quy chuẩn; món có nhiều chi tiết thường đắt hơn vì tốn công chế tác, không phải vì thuộc một hạng khác.
Một điểm nên nhìn khi mua: chi tiết càng nhiều và càng mảnh thì càng dễ sứt, và càng khó lau. Nếu bạn định đặt ở nơi có người qua lại hoặc có trẻ nhỏ, pho đơn giản khối chắc thực tế hơn pho nhiều chi tiết.
Vì sao mỗi nơi nói một kiểu
Ba lý do, và cả ba đều bình thường. Thời gian: một hình tượng tồn tại hàng nghìn năm thì tích tụ nhiều lớp diễn giải khác nhau, lớp sau không xoá lớp trước. Vùng miền: tập tục Trung Quốc, Đài Loan, Hồng Kông, Việt Nam mỗi nơi phát triển theo hướng riêng. Thương mại: khi một món trở thành hàng hoá, những phân biệt giúp bán được nhiều hơn sẽ được nhắc nhiều hơn và dần trở thành quy tắc.
Biết được ba lý do đó thì khi nghe một quy tắc mới lạ, bạn có thể tự đặt câu hỏi: điều này đến từ đâu, và ai được lợi nếu tôi tin nó.
Người bán dùng mấy phân biệt này để làm gì
Phần lớn người bán là người bán hàng bình thường, giải thích theo những gì họ được truyền lại. Nhưng có một số cách nói đáng để bạn dừng lại:
- Mua lẻ một con là không được, phải đủ đôi.
- Con này hợp tuổi anh, con kia thì kỵ, mua nhầm là phản tác dụng.
- Không làm lễ thì nó không nhận chủ, còn hại lại.
- Hàng này mới đúng chuẩn, mấy chỗ khác bán sai hết.
Điểm chung của bốn câu là đều tạo ra một nỗi sợ rồi bán giải pháp cho chính nỗi sợ đó. Một món vật phẩm bày trong nhà không nên là nguồn lo lắng; nếu nghe xong bạn thấy bất an hơn lúc chưa nghe, đó là tín hiệu nên bước ra và cân nhắc lại.
Chọn thế nào cho đỡ rối
Ba câu hỏi thực tế, xếp theo thứ tự:
- Đặt ở đâu? Chỗ đặt quyết định kích thước và dáng nhiều hơn mọi phân biệt về sừng hay giới tính.
- Có người qua lại hay trẻ nhỏ không? Nếu có, chọn khối chắc, ít chi tiết nhô ra.
- Bạn có thích nhìn nó không? Đây là món sẽ ở trong tầm mắt bạn hằng ngày trong nhiều năm. Thẩm mỹ của chính bạn là tiêu chí chính đáng nhất, và cũng là tiêu chí ít bị ai dẫn dắt nhất.
Còn phần một sừng hay hai, đực hay cái: nếu gia đình bạn có nếp riêng thì theo nếp nhà; nếu không thì chọn pho bạn thấy ưng, và đừng để chuyện đó thành gánh nặng.
Tóm lại
Phân biệt một sừng hai sừng có gốc trong thư tịch cổ nhưng các thư tịch đó không thống nhất và niên đại còn tranh luận. Phân biệt đực cái theo chân, theo dáng là tập tục và quy ước, khác nhau theo vùng. Chuyện đi cặp hay đi lẻ là quan niệm, và cũng là chỗ hay bị dùng để bán thêm.
Phần đáng tin cậy hơn cả lại là phần đơn giản nhất: chọn theo chỗ đặt, theo độ bền, và theo cái bạn thật sự thích nhìn.