Tỳ hưu ngoài nhóm đá: đồng, gỗ, sứ, thuỷ tinh và hàng mạ
Phần lớn bài viết về chất liệu tỳ hưu dừng ở nhóm đá — đá thật, bột đá ép, đá nhuộm. Nhưng trên thị trường còn cả một nhóm khác chiếm tỷ trọng lớn: đồng, gỗ, sứ, thuỷ tinh, hợp kim mạ và nhựa tổng hợp. Mỗi nhóm có cách nhận biết riêng, độ bền riêng và mức giá riêng. Bài này đi qua từng nhóm.
Vì sao nhóm ngoài đá đáng quan tâm
Hai lý do thực tế. Thứ nhất, chúng rẻ hơn ở cùng kích thước, nên với người muốn một pho lớn để bàn hoặc để quầy thì đây thường là lựa chọn duy nhất trong tầm tiền. Thứ hai, một số nhóm bền hơn đá ở những vị trí hay va chạm.
Điều cần biết trước: giá trị của một pho tượng nằm ở chất liệu và tay nghề chế tác, không có nhóm nào "đúng" hơn nhóm nào. Nếu ai đó nói chỉ một chất liệu mới dùng được thì đó là một khẳng định không kiểm chứng được, và thường đi kèm mức giá cao hơn.
Đồng và hợp kim đồng
Nhóm phổ biến nhất sau đá. Ưu điểm rõ: chắc, khó vỡ, giữ được chi tiết chạm sắc nét, và nặng nên đứng vững — hợp cho pho đặt ở quầy hoặc bàn làm việc nơi hay bị va.
Nhận biết đồng thật so với hợp kim mạ đồng: đồng thật nặng hơn đáng kể so với kích thước, tiếng gõ trong và ngân, và ở chỗ khuất thường thấy màu kim loại đồng nhất chứ không lộ lớp nền khác màu. Đồ mạ thì bong lớp mạ ở chỗ tiếp xúc nhiều, lộ kim loại nền bên dưới.
Về bảo quản: đồng xỉn màu theo thời gian là phản ứng tự nhiên với không khí, không phải hỏng — nhiều người cố ý giữ lớp patina đó. Muốn đánh sáng thì dùng dung dịch chuyên cho đồng; tránh chanh, giấm và kem đánh răng vì chúng ăn mòn không đều và làm mòn chi tiết chạm.
Gỗ
Nhẹ, ấm tay, và với gỗ có vân đẹp thì mỗi pho một khác. Hợp đặt ở kệ sách, bàn làm việc, nơi không ẩm.
Điểm cần biết: gỗ co ngót theo độ ẩm, nên pho gỗ để trong phòng máy lạnh chạy liên tục hoặc để trong xe đậu ngoài nắng có thể xuất hiện đường nứt tóc. Vết nứt nhỏ không làm hỏng pho, nhưng là dấu hiệu điều kiện quá khô hoặc thay đổi quá đột ngột.
Nhận biết gỗ thật so với bột gỗ ép: gỗ thật có vân chạy liên tục qua các mặt và không lặp lại; bột ép thì bề mặt đều một cách bất thường, và ở chỗ khuất đôi khi thấy kết cấu hạt mịn đồng nhất. Cân nặng cũng khác — gỗ đặc nặng hơn bột ép cùng kích thước.
Lau bằng khăn mềm khô hoặc hơi ẩm vắt kiệt. Với pho có phủ sơn thì tránh cồn và dung môi.
Sứ và gốm
Cho màu men rực, chi tiết vẽ tinh, và giá thường dễ chịu. Hợp đặt trong tủ kính hoặc chỗ ít va chạm.
Nhược điểm duy nhất nhưng lớn: giòn. Một cú va là sứt ở phần nhô ra — mũi, sừng, chân. Với pho sứ, nên tránh mọi vị trí gần lối đi và ngoài tầm với của trẻ nhỏ.
Kiểm trước khi mua: nghiêng dưới đèn quét mắt tìm vùng có độ bóng khác thường, đó có thể là chỗ đã sửa; miết móng tay qua đường nghi ngờ — rạn men thì trơn, nứt thật thì móng tay bắt vào; và gõ nhẹ nghe tiếng, món lành cho tiếng trong.
Thuỷ tinh và pha lê
Bắt sáng đẹp, nhìn hiện đại, và hợp với không gian sáng màu. Cũng giòn như sứ, thêm rủi ro mảnh vỡ sắc.
Thuỷ tinh đúc khuôn thường có đường nối khuôn mờ chạy dọc thân và độ dày rất đều; loại làm thủ công thì có bọt khí nhỏ và độ dày không hoàn toàn đều — đó là dấu vết thủ công chứ không phải lỗi.
Lau bằng nước ấm với chút nước rửa chén rồi lau khô bằng khăn sợi nhỏ. Vết ố trắng thường là cặn khoáng của nước máy, xử lý được bằng khăn thấm giấm loãng rồi tráng lại — nhưng không dùng cách này cho món có mạ vàng hay có phần kim loại.
Hợp kim mạ và kim loại rẻ
Đây là nhóm chiếm phần lớn hàng giá thấp trên thị trường, và cũng là nhóm dễ gây hiểu nhầm nhất vì nhìn ảnh thì giống hệt đồng.
Dấu hiệu nhận ra: nhẹ bất thường so với kích thước; tiếng gõ đục và cụt; lớp phủ bóng đều một cách bất thường; và ở đáy hoặc chỗ khuất có thể thấy màu kim loại nền khác với màu bề mặt.
Điều cần nói công bằng: hàng mạ không phải hàng lừa nếu người bán nói rõ. Nó rẻ, nhìn được, và hợp với người muốn một pho trang trí không tốn kém. Vấn đề chỉ nảy sinh khi nó được bán với giá và với lời mô tả của đồng thật.
Về độ bền: lớp mạ bong dần ở chỗ tiếp xúc nhiều, và bong rồi thì không vá được tại nhà.
Nhựa và bột tổng hợp
Nhẹ nhất, rẻ nhất, và không vỡ khi rơi. Với pho để trong xe hoặc pho cho trẻ con thì đây lại là lựa chọn hợp lý về mặt an toàn.
Nhận biết: rất nhẹ, tiếng gõ đục, bề mặt có thể thấy đường ghép khuôn, và ở nhiệt độ cao trong xe đậu ngoài nắng thì một số loại có mùi nhựa.
Nhược điểm là nó không giả được cảm giác chất liệu, và màu có thể phai dưới nắng.
Chọn theo chỗ đặt
- Quầy thu ngân, bàn làm việc bận rộn — đồng hoặc đá, vì chắc và nặng.
- Tủ kính, kệ trưng bày — sứ, thuỷ tinh, pha lê đều phát huy ở đây.
- Kệ sách, không gian khô ráo — gỗ.
- Trong xe — nhựa hoặc vật liệu nhẹ, và phải cố định chắc; vật nặng đặt trên táp lô là rủi ro thật khi phanh gấp.
- Nhà có trẻ nhỏ — tránh sứ, thuỷ tinh ở tầm thấp; ưu tiên khối chắc ít chi tiết nhô ra.
Bốn câu hỏi người bán
- Chất liệu cụ thể là gì — không nhận câu trả lời chung chung kiểu "hàng cao cấp".
- Có mạ hay phủ lớp gì bên ngoài không?
- Nặng bao nhiêu? — con số này kiểm chéo được với chất liệu người bán nói.
- Đổi trả trong bao lâu, điều kiện gì?
Câu ba là câu hữu ích mà ít người hỏi. Một pho ghi là đồng mà nhẹ bẫng thì hai thông tin đó mâu thuẫn nhau, và bạn biết cần hỏi thêm.
Tóm lại
Đồng chắc và giữ chi tiết tốt, hợp chỗ hay va. Gỗ nhẹ và ấm nhưng kỵ ẩm và kỵ khô đột ngột. Sứ và thuỷ tinh đẹp nhưng giòn, nên vào tủ kính. Hợp kim mạ rẻ và nhìn được, miễn là người bán nói rõ. Nhựa nhẹ và an toàn, hợp cho xe và cho nhà có trẻ.
Và luôn hỏi cân nặng — đó là con số kiểm chéo được với chất liệu mà người bán nói, mà lại chẳng tốn gì.