Tỳ hưu trong nghệ thuật cổ: hình tượng đã đổi thế nào qua thời gian
Nếu bạn từng nhìn một pho tượng thú canh cửa trong bảo tàng rồi so với pho bày ngoài tiệm, hẳn bạn thấy chúng khác nhau khá nhiều — dáng, tỉ lệ, chi tiết, cả tinh thần. Bài này nói về chỗ khác nhau đó: hình tượng này đã đổi thế nào qua thời gian, và vì sao pho trong bảo tàng lại trông lạ so với pho ta quen thấy.
Nói trước một điều: phần lịch sử của hình tượng này là chủ đề mà giới nghiên cứu chưa thống nhất hoàn toàn — tên gọi thay đổi theo thời, cùng một tên chỉ nhiều vật khác nhau, và ranh giới giữa các loại thú thần thoại vốn không rõ. Bài viết này trình bày những nét chung mà nhiều nguồn cùng nhắc tới, chứ không phải một kết luận dứt khoát.
Gốc chung: nhóm thú canh trong nghệ thuật cổ
Trong nghệ thuật vùng Đông Á có cả một nhóm thú tưởng tượng làm nhiệm vụ canh giữ — đặt trước mộ, trước đền, trước cổng, hoặc trên mái. Chúng thường có thân thú bốn chân, đầu mang nét sư tử hoặc nét rồng, và thường có cánh hoặc có sừng.
Đặc điểm chung dễ nhận: tư thế trấn giữ, thường ngồi hoặc đứng vững chãi, đầu hơi ngẩng, và biểu cảm dữ tợn. Chúng được đặt theo cặp đối xứng ở hai bên lối vào — đây là bố cục rất phổ biến trong kiến trúc cổ, và cũng là một trong những lý do có quan niệm về chuyện phải đủ đôi sau này.
Điểm đáng chú ý cho người mua ngày nay: nhóm này gồm nhiều loại thú khác nhau, và chúng hay bị gọi lẫn tên trong cách nói thông thường.
Vì sao pho bảo tàng trông khác pho ngoài tiệm
Ba khác biệt dễ thấy nhất, và mỗi cái có lý do riêng.
Về kích thước và vật liệu. Hiện vật cổ thường là tượng lớn bằng đá, tạc để đặt ngoài trời và chịu mưa nắng hàng thế kỷ. Hàng bày trong tiệm là vật để bàn, làm bằng đá nhỏ, đồng hoặc bột đá ép. Cùng một hình tượng nhưng khác hẳn về quy mô, và quy mô thì đổi cả tỉ lệ lẫn cách tạo hình.
Về mức độ chi tiết. Tượng đá ngoài trời được tạc với mảng khối lớn, đường nét khoẻ, ít chi tiết vụn — vì chi tiết mảnh sẽ mòn đi. Hàng để bàn thì ngược lại, chi tiết càng nhiều càng được coi là công phu.
Về biểu cảm. Hiện vật cổ thường có vẻ nghiêm và tĩnh. Hàng ngày nay thường tròn trịa hơn, mềm hơn, đôi khi gần với hình tượng dễ thương — đây là thay đổi theo thị hiếu, và nó diễn ra với rất nhiều hình tượng truyền thống chứ không riêng gì con thú này.
Biến thể theo vùng
Cùng một nhóm hình tượng nhưng mỗi nơi tạo hình theo cách của mình. Ở vùng này thân thon và có cánh rõ; ở vùng kia đầu to, bờm dày, gần với sư tử. Ở Việt Nam, nghệ thuật cổ có những con thú canh mang dáng riêng, không giống hẳn mẫu của nước nào.
Đây là lý do bạn không nên ngạc nhiên khi thấy hai pho được gọi cùng tên mà trông khác hẳn nhau. Không có một hình dáng chuẩn duy nhất, và ai nói với bạn rằng chỉ một dáng mới là đúng thì đó là quy ước của người bán chứ không phải sự thật lịch sử.
Những phân biệt có từ bao giờ
Ngoài tiệm, bạn sẽ nghe nhiều phân biệt rất chi tiết: một sừng hay hai sừng, đực hay cái, đầu quay hướng nào, chân trước đặt lên vật gì. Mỗi phân biệt kèm một ý nghĩa cụ thể.
Điều đáng biết: một phần trong số đó có gốc trong thư tịch và trong nghệ thuật cổ, nhưng một phần khác là quy ước hình thành gần đây trong buôn bán, và hai phần ấy đan vào nhau tới mức khó tách bằng mắt thường.
Cách đọc công bằng: những phân biệt nào tra được trong sách và thấy được trên hiện vật có niên đại thì là phần có gốc; những phân biệt chỉ xuất hiện trong lời rao và không nguồn nào ngoài nội dung bán hàng nhắc tới thì nhiều khả năng thuộc phần sau.
Nói vậy không có nghĩa phần sau là xấu. Quy ước mới vẫn có thể có ý nghĩa với người dùng. Chỉ là nó không nên được bán như tri thức cổ truyền, và càng không nên là lý do để trả thêm nhiều tiền.
Xem hiện vật ở đâu
Nếu bạn muốn tự nhìn thay vì đọc, mấy chỗ đáng tới: bảo tàng lịch sử và bảo tàng mỹ thuật, nơi hiện vật có chú thích niên đại và xuất xứ; các di tích kiến trúc cổ — đình, chùa, lăng mộ, cổng thành — nơi tượng canh vẫn đứng đúng chỗ của nó; và sách ảnh về điêu khắc cổ ở thư viện.
Tới bảo tàng thì đọc bảng chú thích trước khi kết luận: nhiều hiện vật ghi rõ niên đại ước đoán, nơi tìm thấy, và đôi khi ghi cả chỗ chưa xác định được. Chính mấy dòng đó dạy bạn nhiều về cách đọc thông tin hơn là bản thân hiện vật.
Biết chuyện này thì dùng vào đâu
Ba chỗ dùng được cho người mua:
Đọc lời rao tỉnh hơn. Khi nghe một câu chuyện lịch sử kèm giá cao, bạn biết hỏi thêm: chi tiết này có trong sách nào, hiện vật nào có đặc điểm đó.
Chọn theo mắt mình. Biết rằng không có một dáng chuẩn duy nhất thì bạn thoải mái chọn pho mình thấy đẹp, thay vì chọn theo một bảng quy ước.
Thấy thú vị hơn. Một món đồ có bề dày lịch sử thật thì thú vị hơn nhiều so với một món chỉ có bảng công dụng — và bề dày đó không cần phóng đại mới đủ hấp dẫn.
Tóm lại
Hình tượng này thuộc một nhóm thú canh trong nghệ thuật cổ, đặt theo cặp ở lối vào, và nhóm đó gồm nhiều loại hay bị gọi lẫn tên. Pho trong bảo tàng khác pho ngoài tiệm ở quy mô, mức chi tiết và biểu cảm — mỗi khác biệt đều có lý do.
Không có một hình dáng chuẩn duy nhất, và những phân biệt chi tiết ngoài tiệm thì phần có gốc và phần là quy ước thương mại đan vào nhau. Muốn tự nhìn thì tới bảo tàng, tới di tích, và đọc bảng chú thích.