Tỳ hưu ngậm tiền, cõng vàng, ngồi trên chồng tiền: đọc mấy chi tiết tạo hình
Đứng trước một tủ kính bày mấy chục con tỳ hưu, thứ làm chúng khác nhau không phải là con vật — con nào cũng đầu rồng thân thú — mà là những chi tiết gắn kèm. Con này ngậm một đồng tiền. Con kia cõng thỏi vàng trên lưng. Con nữa ngồi hẳn trên một chồng tiền. Có con quấn dây, có con đeo chuông, có con ngồi trên bắp cải.
Người bán thường giải thích mỗi chi tiết một ý nghĩa. Bài này tách ra: chi tiết nào thuộc về hình tượng lâu đời, chi tiết nào là cách tạo hình của thợ, và chi tiết nào nói về độ bền của món hàng nhiều hơn là nói về ý nghĩa.
Cái gì thuộc về hình tượng, cái gì là thêm vào
Hình tượng gốc khá đơn giản: một con thú có đầu rồng, thân sư tử hoặc thân thú bốn chân, có sừng, có cánh nhỏ, thường trong tư thế ngồi hoặc phủ phục. Đó là phần được thấy trong đồ cổ và trong các mô tả xưa.
Những thứ gắn kèm — đồng tiền, thỏi vàng, chồng tiền, bắp cải, chuông, dây tơ hồng — không nằm trong phần gốc đó. Chúng là ngôn ngữ trang trí quen thuộc của đồ mỹ nghệ, được gắn thêm vào rất nhiều loại tượng khác nhau chứ không riêng tỳ hưu, và phần lớn là chuyện của thị trường cận đại.
Nói vậy không có nghĩa chúng vô giá trị. Một món được tạo hình khéo với chi tiết gắn kèm cân đối vẫn là món đẹp, và nhiều người thích chính vì mấy chi tiết đó. Chỉ nên biết rằng khi người bán nói chi tiết này mang ý nghĩa riêng theo sách xưa thì phần lớn là cách nói của cửa hàng.
Câu hỏi đáng dùng khi nghe một lời giải thích dài: chi tiết này có ở đồ cổ không, hay là cách làm của thời nay. Người bán hiểu nghề trả lời được, và họ thường trả lời rất thẳng.
Mấy chi tiết hay gặp, đọc thế nào
Ngậm tiền hoặc ngậm thỏi vàng. Phổ biến nhất. Về mặt tạo hình, đây là chi tiết nằm ở chỗ yếu nhất của cả pho tượng — phần miệng và phần hàm mỏng. Xem kỹ chỗ tiếp giáp: nếu đồng tiền được tạc liền khối thì bền, nếu gắn rời bằng keo thì đó là chỗ bung trước tiên.
Cõng thỏi vàng hoặc cõng tiền trên lưng. Chi tiết này thường được tạc liền nên ít rủi ro hơn, nhưng nó làm phần lưng cao lên và đổi hẳn tỉ lệ. Nhìn nghiêng xem con vật còn ra dáng không, hay đã thành cái bệ đỡ cho mấy món gắn trên lưng.
Ngồi trên chồng tiền, trên đế hoa văn. Đây là phần đế, và nó quyết định món đứng vững hay không. Đế càng chạm nhiều chi tiết thì càng nhiều góc nhọn dễ sứt khi va. Với món đặt ở chỗ hay đụng tay, đế trơn bền hơn đế chạm cầu kỳ.
Đeo chuông, quấn dây, thắt nơ. Đây gần như luôn là phần rời và là phần hỏng đầu tiên. Không sao cả nếu bạn thích, chỉ nên coi nó như đồ trang trí thay được, đừng coi là phần của món.
Miệng mở rộng, răng nhiều, móng vuốt dài. Đây là chuyện phong cách tạo hình chứ không phải chuyện phân loại. Càng nhiều chi tiết nhô ra thì càng dễ gãy khi vận chuyển, và cũng càng khó lau bụi.
Chi tiết nhiều không có nghĩa là hàng tốt hơn
Trong tủ kính, hai món cùng cỡ cùng chất liệu mà một món chi tiết dày đặc hơn thường được bán đắt hơn, và người mua dễ hiểu rằng nó công phu hơn. Đôi khi đúng, nhưng không phải luôn.
Chi tiết được tạc bằng tay thì đắt vì công thật. Chi tiết được đúc khuôn hàng loạt thì rẻ, và số lượng chi tiết không nói gì về công. Cách phân biệt nằm ở độ sắc và độ đều: nét tạc tay có chỗ hơi khác nhau giữa hai bên và có độ sâu dứt khoát; nét từ khuôn thì đều tăm tắp nhưng hay mềm, bờ nét tròn và nông.
Và có một điều ngược với trực giác: món càng nhiều chi tiết nhỏ thì càng dễ lộ tay nghề kém. Một món dáng đơn giản, khối gọn, tỉ lệ đúng thường khó làm hơn và nhìn lâu hơn là một món chi chít hoa văn mà dáng lệch.
Ba câu nên hỏi ngay tại quầy
Chi tiết này tạc liền hay gắn rời? Câu quan trọng nhất về độ bền, và người bán biết hàng trả lời ngay.
Món này đúc khuôn hay tạc tay? Cả hai đều bán bình thường, nhưng giá nên khác nhau và bạn có quyền biết mình đang trả cho cái nào.
Nếu chi tiết gắn rời bị bung thì tiệm có nhận gắn lại không? Câu này lộ ra tiệm có thợ hay chỉ nhập về bán.
Chọn theo chỗ đặt, không chọn theo số chi tiết
Món để trong tủ kính, ít ai đụng tới, thì chi tiết cầu kỳ bao nhiêu cũng được — đó là chỗ để ngắm.
Món đặt trên quầy thu ngân, trên bàn làm việc, ở chỗ người qua lại nhiều thì nên chọn dáng gọn, ít phần nhô ra. Không phải vì kiêng gì, mà vì mỗi tuần một lần va nhẹ là đủ để một cái sừng mảnh hoặc một cái đuôi cong gãy mất.
Món mang theo hoặc để trong xe thì càng nên đơn giản. Rung liên tục và nhiệt độ thay đổi là hai thứ phá mối keo nhanh nhất, và chi tiết gắn rời sẽ rụng dần.
Món làm quà thì cân thêm một chuyện: người nhận có chỗ đặt không, và họ có phải lau nó không. Một món chạm cầu kỳ đặt ở nhà có trẻ nhỏ thường kết thúc trong tủ, và cả người tặng lẫn người nhận đều hơi tiếc.
Khi một chi tiết đã sứt hoặc bung
Phần rời bung ra thì gắn lại được, và nên để thợ làm với keo đúng loại — keo đa năng dán đá thường để lại vết ố ở mép, nhìn còn tệ hơn chỗ bung.
Phần tạc liền mà sứt thì khó phục hồi về như cũ. Cách thực tế là mài nhẹ cho bớt sắc rồi để vậy — vết cũ trên đồ dùng lâu là chuyện bình thường, và phần lớn người nhìn không để ý tới nó như chính chủ nhân.
Và nếu có ai nói rằng món sứt chi tiết là điềm gì đó nên phải mua món mới hoặc phải làm lễ, thì đó là chỗ nên dừng. Một chi tiết bằng đá bị va gãy là chuyện vật lý, và cách xử đúng của nó cũng là chuyện vật lý.
Tỉ lệ: thứ quyết định món nhìn có ra dáng không
Nếu chỉ được nhìn một thứ trước khi mua, hãy nhìn tỉ lệ chứ đừng nhìn số chi tiết. Đây là phần khó làm nhất và cũng là phần người mua ít để ý nhất.
Ba chỗ dễ kiểm bằng mắt: đầu so với thân có cân không, bốn chân có cùng độ dày và có chạm đế đều không, và nhìn chính diện thì hai bên có đối xứng không. Món đúc lệch khuôn thường lộ ở chân — một chân hơi hổng khỏi mặt đế, khiến món kênh và lâu ngày sẽ xoay.
Nhìn nghiêng cũng rất có ích: nhiều món nhìn chính diện thì ổn mà nhìn ngang thì thân bè ra hoặc lưng võng xuống, do khuôn được làm cho dễ đúc chứ không phải cho đẹp.
Chất liệu đổi cách đọc chi tiết
Cùng một dáng nhưng làm bằng vật liệu khác nhau thì phần chi tiết hành xử khác hẳn.
Đá tự nhiên có vân riêng, nên chi tiết nhỏ dễ bị vân che mất — món nhiều chi tiết mà vân đậm thì nhìn rối. Đá đơn sắc hoặc màu nhạt mới tôn được nét chạm.
Đồng và kim loại giữ nét sắc rất tốt, nhưng chi tiết nhô ra lại là chỗ xỉn và bám tay trước tiên. Bột đá ép thì cho nét rất đều vì đổ khuôn, và đó chính là dấu hiệu nhận ra — đều quá mức so với đá tạc.
Gỗ thì chi tiết mảnh dễ nứt theo thớ, nhất là ở sừng, đuôi và cánh. Với gỗ nên ưu tiên dáng gọn, và xem kỹ xem có vết nứt chân tóc chạy dọc thớ ở mấy phần mảnh không.
Ba điều gọn lại
Một, phần gốc của hình tượng khá đơn giản; tiền, vàng, chuông, dây là ngôn ngữ trang trí của đồ mỹ nghệ thời nay.
Hai, hỏi chi tiết tạc liền hay gắn rời. Đó là câu nói về độ bền nhiều hơn mọi lời giải thích về ý nghĩa.
Ba, nhiều chi tiết không bằng dáng đúng. Món càng chi chít hoa văn thì càng dễ lộ tay nghề kém và càng dễ sứt.