Cùng một chất liệu mà giá chênh nhiều lần: phần nào là chất, phần nào là công

Hai món cùng chất liệu, cùng cỡ, đặt cạnh nhau — một món vài trăm nghìn, một món vài chục triệu. Người mua lần đầu nhìn vào thấy khó hiểu, và dễ kết luận rằng chỗ chênh là do người bán nói thách.

Đôi khi đúng vậy. Nhưng phần lớn thời gian, chỗ chênh nằm ở những thứ có thể chỉ ra được — và biết chúng thì bạn so giá được.

Giá một món gồm mấy phần

1. Nguyên liệu — loại gì, từ đâu, chất lượng khối gốc ra sao.
2. Công chế tác — người làm mất bao lâu, tay nghề tới đâu.
3. Hoàn thiện — đánh bóng, xử lý bề mặt, đế, hộp.
4. Phần thương mại — vận chuyển, mặt bằng, bảo hành, tên tuổi nơi bán.

Với hàng phổ thông, phần công và phần hoàn thiện thường chiếm tỉ lệ lớn hơn người ta tưởng. Cùng một khối nguyên liệu, một người thợ khéo và một người mới vào nghề cho ra hai món chênh nhau rất xa.

Nhìn vào đâu để thấy phần công

• Chi tiết nhỏ: móng, răng, vảy, bờm, mắt — chỗ khó làm nhất và cũng là chỗ lộ tay nghề nhất.
• Đường nét dứt khoát hay nhoè. Hàng làm vội thường bo tròn hết cho nhanh.
• Hai bên có cân không, nhìn từ chính diện.
• Mặt sau và mặt đáy — hàng tử tế làm kỹ cả chỗ không ai nhìn.
• Chỗ chuyển tiếp giữa các khối, chỗ khuất — sờ thấy gợn hay mịn.

Mẹo gọn: lật đáy và nhìn mặt sau trước. Người làm ẩu tiết kiệm công ở đúng những chỗ đó.

Phần nguyên liệu: chênh ở chỗ nào

1. Khối liền hay khối ghép. Món liền khối từ một mảnh thường đắt hơn hẳn món ghép nhiều mảnh.
2. Chỗ có tì vết. Người làm giỏi biết giấu vết vào chỗ khuất; khối ít vết thì đỡ phải né, tạo dáng tự do hơn.
3. Màu và vân đồng đều hay loang lổ — với hàng tự nhiên, đây là yếu tố giá lớn.
4. Cỡ khối. Khối lớn liền lành hiếm hơn nhiều so với khối nhỏ.

Làm tay, làm máy, và làm hỗn hợp

Đây là chỗ chênh giá lớn nhất mà ít được nói rõ. Ba cách làm đang tồn tại song song:

1. Làm bằng máy hoàn toàn — đồng đều, giá rẻ, nhiều món giống hệt nhau. Không có gì sai, miễn là bán đúng như vậy.
2. Máy phá phôi, người hoàn thiện — cách phổ biến nhất hiện nay ở tầm trung.
3. Làm tay từ đầu — hiếm, đắt, và mỗi món một khác.

Cách nhận ra: hàng máy thì các món giống nhau tới từng chi tiết, và thường rất đều — đều tới mức hơi vô hồn. Hàng có bàn tay người thì hai món cùng mẫu vẫn khác nhau ở nét mặt và chỗ chuyển khối.

Hỏi thẳng "món này làm tay hay làm máy" là câu hợp lý, và người bán tử tế trả lời thẳng — vì cả hai loại đều có khách của nó.

Giá theo cân và giá theo món

• Bán theo cân hợp với nguyên liệu thô, và gần như bỏ qua phần công.
• Bán theo món mới phản ánh được tay nghề.
• Cùng một cân nặng mà hai giá thì phần chênh nằm ở chất khối và ở công — hỏi người bán chỉ ra chỗ nào.
• Cẩn thận với cách quy đổi: quy giá về "trên mỗi cân" nghe khách quan nhưng làm mất hẳn phần tay nghề khỏi phép so.

Mấy thứ làm giá tăng mà không tăng giá trị dùng

• Hộp và bao bì cầu kỳ.
• Giấy tờ đi kèm không nói được điều gì cụ thể.
• Câu chuyện gốc tích nghe hay mà không kiểm được.
• Đế và phụ kiện bán kèm với giá cao hơn mua riêng.

Mấy thứ này không xấu — nhưng nên biết rằng bạn đang trả cho chúng, và chúng không làm món đồ bền hơn hay đẹp hơn.

So hai món cho đúng cách

1. So trong cùng một cỡ. Cỡ khác nhau thì giá không so được.
2. Đặt cạnh nhau nếu được, hoặc chụp ảnh cùng góc, cùng ánh sáng.
3. Nhìn chi tiết nhỏ trước, nhìn tổng thể sau.
4. Hỏi thẳng: "vì sao món này đắt hơn?" — người bán biết nghề sẽ chỉ ra được chỗ cụ thể.

Câu thứ tư là phép thử tốt: trả lời bằng chi tiết nhìn thấy được thì đáng tin; trả lời bằng cảm nhận chung chung thì chưa.

Khi bán lại thì phần nào giữ giá

Một câu đáng biết trước khi mua: nếu sau này bán lại, phần nào còn được tính? Thực tế thị trường cho thấy phần nguyên liệu giữ giá tốt hơn phần công — người mua sau thường nhìn khối trước, còn tay nghề thì khó thuyết phục nếu họ không tận mắt so.

Điều đó không có nghĩa là đừng trả tiền cho tay nghề. Nó chỉ có nghĩa: trả tiền cho tay nghề là trả cho phần mình hưởng khi dùng, không phải cho phần bán lại được. Ai mua với ý định sang tay thì nên biết chỗ này từ đầu.

Mức nào là hợp lý với bạn

Không có câu trả lời chung, nhưng có một cách nghĩ dùng được: trả thêm cho phần bạn sẽ nhìn thấy mỗi ngày.

• Món để gần, nhìn kỹ — chi tiết đáng tiền.
• Món đặt xa, nhìn từ vài mét — dáng và cỡ quan trọng hơn chi tiết.
• Món cất trong tủ hoặc đeo trong áo — phần hoàn thiện bề mặt ít có ý nghĩa hơn.

Ba điều gọn lại

1. Giá gồm bốn phần, và với hàng phổ thông thì công cùng hoàn thiện thường chiếm tỉ lệ lớn hơn người ta tưởng.
2. Lật đáy và nhìn mặt sau trước — người làm ẩu tiết kiệm công ở đúng những chỗ đó.
3. Hỏi thẳng vì sao món này đắt hơn; trả lời bằng chi tiết nhìn thấy được thì đáng tin.